گیاهان گرمسیری و نیمه گرمسیری

 مقدمه:  

    مرحله گرده‏افشاني از جمله مهمترین و حساس‏ترين عملیات به‌زراعی خرما است كه نقش بسيار مهمي هم در تولید میوه و هم در بهبود كميت و كيفيت آن دارد. نخل خرما گياهي دو پايه است و گلهاي نر و ماده آن به صورت جداگانه روي پايه‏هاي متفاوت تولید می‌شوند. معمولا پس از ظهور غلافهای نر و ماده و آغاز شکافتگی غلاف‌های ماده، عملیات گرده‌افشانی آغاز می‌گردد. عوامل مختلفی بر زمان ظهور گل‌آذینهای نر و ماده مؤثرند که از جمله آنها می‌توان به شرائط آب و هوائي، نوع رقم و علميات به‌زراعي نخلستان اشاره نمود. در شرائط ايران فصل گرده‏افشاني در اغلب مناطق از اواسط بهمن ماه تا اواسط ارديبهشت ماه به طول مي‌انجامد و در نخلستانهای تجاری به صورت مصنوعي انجام می‌شود.

فیزیولوژی گرده و گرده‌افشانی:

منبع عکس: http://faculty.ksu.edu.sa/

پس از تشکیل گل و تکمیل بخشهای مختلف آن از جمله پرچم‌ها و بساکهای آنها که حاوی کیسه‌های گرده هستند، دانه‌های گرده اندکی قبل از شکافته شدن طبیعی غلاف نر، به مرحله رسیدگی می‌رسند و قدرت باروری خود را به دست مي‌آورند. طبعا جهت بلوغ کامل، گرده‌ها نیازمند دریافت واحدهای حرارتی لازم در طول دوره آغازش گل تا آنتزیس می‌باشند. این گرده‌ها بسیار ریز و سبک بوده و توسط باد به راحتی قابل جابه‌جایی هستند. در نخلستانهای طبیعی که از طریق انتشار بذر تولید شده‌اند و دارای نسبت مساوی از نخلهای نر و ماده هستند، با شکافته شدن تدریجی غلافهای نر و انتشار دانه گرده در هوا، عملیات گرده‌افشانی گلهای ماده توسط باد انجام می‌شود. البته در نخلستانهای تجاری نسبت نخلهای نر به ماده بسیار اندک و مشخص است که بعدا توضیح داده خواهد شد. پس از عملیات گرده‌افشانی و قرارگرفتن دانه گرده روی کلاله‌های چسبناک و مرطوب گلهای ماده و به شرط تامین بودن شراطی محیطی (از همه مهمتر دماي مناسب) و زنده بودن دانه گرده (داشتن قوه‌نامیه) و سازگاری مناسب دانه گرده با گلهای ماده، جذب آب و سایر مواد (فراهم شده توسط کلاله برای رشد بهینه گرده) توسط دانه گرده انجام گرفته و سریعا متورم می‌گردد. مدت کوتاهی پس از جذب اولیه، لوله گرده آغاز به تندش می‌کند و در انتهای خود دو سلول را که شامل هسته زایشی و هسته رویشی هستند و هر دو نیز n کروموزومی می‌باشند حمل می‌کند. هسته رویشی در نوک لوله گرده قرار گرفته با تقسیمات تدریجی و مداوم خود باعث رشد طولی لوله گرده و هدایت آن به سمت تخمدان می‌شود. طبعا هرچه شرایط رشد مهیاتر باشد سرعت رشد لوله گرده بیشتر و امکان لقاح موفق‌تر نیز بیشتر خواهد بود. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که معمولا چندین گرده در حین عملیات گرده‌افشانی بر سطح کلاله‌های یک گل می‌نشینند و بسته به میزان قوه‌نامیه برخی از آنها جوانه زده لوله گرده خود را به سمت تخدان گسیل می‌دهند. پس از ورود اولین لوله گرده به درون تخمدان و قرار گرفتن در مجاورت کیسه جنینی، هسته رویشی با هسته‌های مزدوج و هسته زایشی با سلول جنسی کیسه جنینی ترکیب می‌گردند. با ترکیب هسته رویشی و هسته‌های مزدوج و تقسیمات بعدی آن، آندوسپرم بذر تولید می‌شود و با ترکیب هسته زایشی با سلول جنسی، سلول تخم یا زایگوت^[1] حاصل می‌شود. زایگوت در تقسیمات بعدی خود جنین را به وجود می‌آورد.

منبع عکس: http://faculty.ksu.edu.sa/

پس از تلقیح موفق و انجام ترکیبات فوق درکیسه جنینی، بذر و میوه تولید می‌شوند. بذر محل اصلی تولید ترکیبات مختلف محرک رشد از جمله مواد تنظیم‌کننده‌های رشد^[2] است که نقش کلیدی در رشد کمی و کیفی میوه دارند. طبعا نوع و میزان این مواد، شدیدا با نوع گرده مصرفی (رقم پایه نر خرما) در ارتباط است. دانه گرده خرما را بايد از درختان قوي، سالم، تنومند و مرغوب انتخاب نمود و دانه گرده بايد سالم و رسيده باشد. پايه‏هاي نر خرما از نظر زمان ظهور گلهاي نر به سه دسته تقسيم می‌شوند: 1- زودرس 2- ديررس 3- ميان رس. لازم به توضیح است که گل ماده خرما از نظر ساختاری دارای سه برچه بوده و هر برچه دارای یک کلاله است. در صورت گرده‌افشانی موفق و ورود لوله گرده به تخمدان و ترکیبات سلولی کیسه جنینی، با تلقیح اولین برچه، رشد زایگوت در آن به سرعت انجام شده باعث سقط دو برچه باقی‌مانده می‌گردد. به همین خاطر است که اغلب میوه‌های طبیعی بذردار (به جز در موارد استثنایی   ) به صورت تکی می‌باشند. اما در صورت عدم تلقیح گل، هر سه برچه گل شانس برابری جهت ادامه رشد می‌یابند و میوه‌های تولیدی در این حالت بی‌بذر بوده و سه قسمتی هستند (میوه‌های بی‌بذر سه‌قلو^[3]) که از ناحیه کلاهک به هم وصل می‌باشند. این گونه میوه‌ها بازارپسند نبوده فاقد ارزش تجاری هستند. لذا عملیات گرده‌افشانی بسیار بحرانی بوده با امکان وجود یا عدم وجود میوه در سال مربوطه همراه است.

با توجه به مطلب فوق می‌توان دریافت که عوامل متعددی در یک تلقیح موفق و تشکیل میوه‌های طبیعی بذردار دخالت دارند که شامل موارد زیرند:

- عوامل آب و هوایی (دما، باران و باد)، قوه نامیه گرده، میزان سازگاری ارقام نر و ماده، تفاوت بین میزان میوه‌نشینی ارقام، میزان گرده مورد نیاز هر خوشه  

الف) عوامل آب  وهوایی:  

1- دما: با توجه به مطالب مندرج در فوق می‌توان دریافت که دما یکی از مهمترین فاکتورهای محیطی است که در نحوه تکامل بخشهای مختلف گل، میزان تلقیح و میوه‌نشینی تاثیرگذار است. دما هم در دوره تکمیل رشد گل و فرآیند رسیدگی گرده و هم در دوره گرده‌افشانی و تندش لوله گرده و حرکت آن به سمت تخمدان مؤثر است. با توجه به این که گل خرما در اواخر فصل برداشت (اوایل پاییز) تشکیل می‌گردد، کلیه تغییرات آب و هوایی و از همه مهمتر دما نقش بسیار حیاتی در نحوه رشد و تکمیل بخشهای مختلف آن دارد. دمای صفر فیزیولوژیک خرما حدود 7+ درجه سانتی‌گراد است و پایین‌تر از این دما رشد رویشی نخل متوقف می‌شود. گل خرما جهت تکامل نیازمند دوره دوره کوتاه سرمایی است تا نیاز سرمایی آن برطرف شود. مجموع روزهایی که دما در محدوده دمای صفر فیزیولوژیک قرار می‌گیرد در تکمیل اجزای گل‌آذین و گل نر و گرده بسیار مهم است. دماهای پایین‌تر از صفر بر رشد کلی نخل اثر سوء دارند. در زمان گرده‌افشانی نیز با تاثیر بر میزان تندش جوانه‌های گرده و سرعت رشد لوله گرده، نقش حیاتی را در میزان تلقیح نهایی ایفا می‌نماید. میزان میوه‌نشینی با مجموع تعداد ساعتهایی که دما در آنها بالاتر از 15 درجه سانتی‌گراد است ارتباط مستقیم دارد. میوه‌نشینی مناسب زمانی رخ می‌دهد که در زمان گلدهی دمای حداکثر روزانه بین 26-22 درجه سانتی‌گراد باشد و با کاهش دمای حداکثر روزانه به 18 درجه سانتی‌گراد و پایین‌تر، میوه‌نشینی به شدت کاهش می‌یابد. کاهش دما بلافاصله پس از گرده‌افشانی نیز می‌تواند اثر سوئی بر میزان میوه‌نشینی داشته باشد. با انجام آزمون جوانه‌زنی دانه‌های گرده، مشخص گردیده در دمای 7+ درجه سانتی‌گراد و پایین‌تر هیچ‌گونه جوانه‌زنی رخ نمی‌دهد. با افزایش تدریجی دمای محیط جوانه‌زنی از 7+ تا 32+ درجه سانتی‌گراد میزان و سرعت جوانه‌زنی گرده‌ها افزایش یافت. در این تحقیق مشخص شده که دمای بحرانی جوانه‌زنی دانه گرده بین 15 تا 22 درجه سانتی‌گراد و مناسبترین دمای جوانه‌زنی دانه گرده خرما، حدود 27 درجه سانتی‌گراد می‌باشد. در دمای 43 درجه سانتی‌گراد و بالاتر نیز مجددا به دلیل آسیب مستقیم دانه‌های گرده، میزان جوانه‌زنی به شدت کاهش می‌یابد.

2- باران: وقوع بارندگی اغلب با کاهش دمای بعدی همراه است. در صورت بارش باران در زمان گرده‌افشانی، احتمال کاهش میزان تلقیح و میوه‌نشینی در دو صورت وجود دارد:

- اگر بارندگی در فاصله زمانی کمتر از 6 ساعت پس از گرده‌افشانی رخ دهد احتمال شسته شدن گرده ها از روی کلاله‌های گلها قبل از تلقیح وجود دارد. لذا تکرار عملیات گرده‌افشانی در این صورت ضرورت می‌یابد.

- اگر بارندگی درست قبل زمان گرده‌افشانی (کمتر از 6 ساعت قبل از گرده‌افشانی) رخ دهد به دلیل کاهش دمای محیط ، با ایجاد اختلال یا تاخیر در روند جوانه‌زنی و یا رشد و سرعت لوله گرده به سمت تخمدان، باعث کاهش میوه‌نشینی به میزان یک چهارم تا یک سوم می‌گردد که در این حالت نیز توصیه بر تکرار گرده افشانی است.

3- باد و گرد و غبار:

معمولا وزش بادهای ملایم تا متوسط اثر سوئی بر میزان گرده‌افشانی نداشته بلکه با حمل دانه‌های گرده، احتمال میوه‌نشینی را افزایش می‌دهد. اما وزش بادهای شدید و طوفانی و گرم با پراکنده نمودن دانه‌های گرده و خشک نمودن سطح کلاله گلها، ممکن است باعث کاهش میزان میوه‌نشینی شوند. در مناطق بیابانی یا گرم و خشک وزش بادهای غبار‌الود و همراه با گرد و غبار، بسته به شدت و غلظت ذرات معلق در هوا، می‌توانند در بعضی مواقع تا حدودی از میزان گرده‌افشانی بکاهند.

ب) میزان سازگاری ارقام نر و ماده خرما:

در اغلب مناطق خرماخیز این باور وجود دارد که گرده‌افشانی ارقام خاصی از ارقام ماده خرما با گرده‌های ارقام مشخصی از ارقام نر، باعث میوه‌نشینی بهتر و در نتیجه تولید محصول بیشتر می‌شود. با توجه به این که فیزیولوژی گرده ارقام نر مختلف متفاوت بوده شرایط رشدی و قوه‌نامیه آنها نیز متفاوت است، طبعا در زمان گرده‌افشانی، موفقیت عمل تلقیح و تشکیل میوه بسته به میزان سازگاری ترکیبات گرده نر از یک طرف و سطح کلاله و خامه گل ماده از طرف دیگر است که همه این مواد تحت کنترل مشترک ژنتیک گیاه و محیط است. در پژوهشهای مختلف نیز ثابت شده که ارقام ماده با برخی ارقام نر سازگاری بهتری نشان می‌دهند و درصد میوه‌نشینی آنها با کاربرد گرده ارقام سازگار بیشتر از سایرین بوده است.

ج) تفاوت بین میزان میوه‌نشینی ارقام:

ارقام متفاوت خرما در مناطق مختلف، میوه‌نشینی مختلفی نشان داده‌اند. به طور کلی برخی ارقام ذاتا دارای میوه‌نشینی بالا و برخی دارای میوه‌نشینی پایین هستند. به طور مثال ارقام دیری و حیانی عنوان شده که دارای میزان میوه‌نشینی پایین اما ارقام سایر و زاهدی دارای میزان میوه‌نشینی بالا هستند. کشت ارقام دارای میوه‌نشینی پایین در مناطق با آب و هوای سردتر از حد معمول، باعث کاهش مضاعف میزان میوه‌نشینی آنها می‌گردد. اما ارقامی مانند زاهدی به دلیل قدرت باروری بالا حتی در مناطق سردتر نیز محصول تجاری تولید می‌نماید به گونه‌ای که رقم زاهدی به عنوان رقم مقاوم به سرما معرفی شده است. در ارتباط با ارقام نر نیز باید اذعان نمود که اولین و آخرین گل‌آذینها از کیفیت کمتری برخوردار بوده میزان باروری گرده‌های آنها پایین‌تر است. به طور کلی ارقام نر خرما جهت رشد و نمو مطلوب دانه گرده و کسب قدرت باروری آن، نیازمند مجموع واحدهای حرارتی خاصی هستند که باید در طول دوره رشد گرده تامین گردند. 

د) زنیا^[4] و متازنیا^[5] :

محققان در ایالات متحده و سایر کشورها ثابت نموده‌اند که نوع گرده مورد استفاده در گرده‌افشانی، بر صفات کمی و کیفی میوه (بذر و بخش خوراکی) مؤثر است. بدین معنا که گرده نه تنها شکل و اندازه بذر را تحت تاثیر قرار می‌دهد بلکه بر شکل میوه و زمان رسیدن آن نیز مؤثر است. تاثیر دانه گرده بر صفات بذر و جنین را "زنیا" و بر بافت و گوشت میوه "متازنیا" می‌نامند. البته بایستی عنوان نمود که نتایج پژوشهای تا حال حاضر نشان داده است که اندازه و ابعاد میوه بیشتر تحت تاثیر تنک کردن است تا اثر متازنیای گرده؛ اما بالعکس، اندازه هسته بیشتر تحت تاثیر اثر متازنیای گرده است تا تنک کردن. کاربردی‌ترین اثر گرده، در ارتباط با زمان رسیدگی میوه‌ها است. دانشمندان ثابت نموده‌اند که نوع گرده می‌تواند زمان رسیدگی میوه را تا 10 روز در مناطق گرمتر و تا 2 ماه در مناطق سردتر تغییر دهد. این موضوع بویژه در امکان تنظیم بازار و همچنین مدیریت عارضه خشکیدگی خوشه خرما بسیار مؤثر است.

ه) میزان گرده مورد نیاز ارقام:

ارقام مختلف خرما بسته به اندازه خوشه و تعداد گل در خوشه آنها به میزان گرده متفاوتی نیاز دارند. ارقامی مانند برحی و مضافتی که دارای خوشه‌های بسیار بزرگ و حجیم هستند نسبت به ارقامی مانند استعمران و لیلویی که خوشه‌های کوچک‌تر دارند نیازمند گرده بیشتری هستند.

منبع عکس: http://www.seriouseats.com/

و) زمان گرده‌افشانی:

با توجه به نیاز دمایی بهینه جهت جوانه‌زنی گرده (حدود 27+ درجه سانتی‌گراد)، ساعاتی از طول روز که دمای مورد نظر در آن تامین گردد مناسبترین ساعات گرده‌افشانی خواهند بود. در این ارتباط با توجه به تحقیقات صورت گرفته مشخص شده که گرده‌افشانی در ساعتهای بین 10 صبح تا 3 بعد از ظهر با بیشترین میزان میوه‌نشینی همراه بوده است.

ز) دوره پذیرش گلهای ماده:

پس از شکافته شدن (و حتی اندکی قبل از آن)، گلهای ماده آمادگی پذیرش گرده را جهت انجام عمل تلقیح به دست می‌آورند. با شکافته شدن گل‌آذین‌ها و ظهور گلها به تدریج و به مرور زمان، قدرت پذیرش گلهای ماده به دلیل از بین رفتن سطح کلاله و رشد برچه‌ها به صورت پارتنوکارپ و تغییر شکل و حالت سلولهای خامه گل، کاهش می‌یابد. نتایج آزمونهای مختلف نشان داده که گرده‌افشانی گلها 1 الی دو روز قبل از باز شدن طبیعی اسپاتها تا 3 روز پس از شکافته شدن طبیعی آنها و ظهور گلها، با میزان میوه‌نشینی مطلوبی همراه بوده است. هر چه گرده‌افشانی دیرهنگام‌تر انجام شود، درصد میوه‌نشینی نیز به همان نسبت کاهش خواهد یافت. 

جدول 1 : مناسب‏ترين زمان گرده‏افشاني براي برخی ارقام تجاري خرما (تراهي، 1377)

ويژگيهاي مهم پايه نر

زمان ظهور گل:

شكوفه دادن هم‌زمان پايه نر و پايه ماده بويژه در هنگامي كه در گرده‏افشاني از گرده تازه استفاده می‌شود بسيار مهم است. در بعضي از مناطق مثل جيرفت و بم در حالي كه درختان نخل ماده توليد گل كرده‏اند پايه‏هاي نر هنوز فاقد گل‏آذين رسيده و قابل استفاده هستند و نخلكاران ناچارند گرده مورد نياز را از مناطق مجاور تهيه كنند كه پرهزينه خواهد بود.

تيپ گلها:

پايه‏هاي نری كه داراي گلهاي چسبيده به خوشكها باشند و به آساني نريزند ارجحيت دارند.

گرده فراوان:

ميزان گرده در ارقام مختلف متفاوت است. حداكثر ركورد ثبت شده در مورد ميزان توليد گرده از يك درخت نر 2133 گرم بوده است كه می‌تواند حداقل صد درخت خرما را گرده‏افشاني نمايد (سندگل، 1370).

سازگاري بين دانه گرده نخل نر با مادگي نخل ماده:

بر اساس بررسيهاي انجام شده در كشور مناسب‏ترين پايه نر براي تلقيح گل‏آذين ماده در برخي از ارقام تجاري به شرح جدول زير است:

جدول 2: توصيه ارقام نر براي گرده‏افشاني برخي ارقام تجاري

 روشهای گرده‌افشانی

    به طور کلی به انتقال دانه گرده از گل نر به کلاله گل ماده گرده‌افشانی گفته می‌شود. همان گونه که قبلا نیز ذکر گردید نخل خرما دوپایه بوده جهت گرده‌افشانی نیازمند انتقال دانه گرده به روش طبیعی (انتشار توسط باد) یا به روش مصنوعی (دستی یا مکانیکی) است. با توجه به محدود بودن تعداد پایه نر در واحد سطح و درصد معین پایه‌های نر نسبت به پایه‌های ماده (5-2٪) در نخلستانهای تجاری، عملیات گرده‌افشانی باید با نهایت دقت و با سعی در جهت نیل به بالاترین بازده گرده‌افشانی انجام شود. چرا که هر درخت نر خرما توليد 1000-500 گرم دانه گرده (متوسط 700 گرم) می‌کند كه براي گرده‏افشاني 47 درخت كافي است و حدود 20-15 گرم دانه گرده براي هر درخت و حدود 2 كيلوگرم براي هر هكتار لازم است و بسنده نمودن به انتقال دانه‌های گرده توسط باد، هدف نهایی را که همانا رسیدن به محصول تجاری است تامین نمی‌نماید. لذا گرده‌افشانی مصنوعی در نخلستانهای تجاری کاملا لازم و ضروری است. عملیات گرده‌افشانی را می‌توان به صورت دستی، مکانیکی و یا الکتریکی انجام داد. در تمامی روشهای مذکور، در ابتدا لازم است اسپاتهای نر خرما پس از رسیدگی لازم برداشت شده و عملیات لازم بر آنها اعمال شود.

نحوه برداشت غلافهای نر و گردآوری گرده خرما

    قبل از اقدام جهت برداشت غلافهای نر لازم است از رسیدگی گلهای آنها اطمینان حاصل شود. در این ارتباط اغلب از روشهای تجربی و مشاهده‌ای استفاده می‌شود. برخی نخلکاران با تجربه با قرار دادن ناحیه وسط غلافها بین انگشتهای  شست و سبابه و فشردن ناحیه مزبور، با شنیدن صدای تق‌تق حاصل از جداشدن کاسبرگها و گلبرگهای گلهای درون اسپات از هم، میزان رسیدگی اسپاتها را تشخیص می‌دهند. سایر علایم مانند خم شدن اسپاتها به سمت بیرون نخل نیز می‌تواند نشانه رسیدگی گل‌آذین‌ها باشد. البته مطمئن‌ترین نشانه رسیدگی غلاف‌ها، مشاهده شکاف ریز اولیه طولی در آن است. لازم به تذکر است که نباید منتظر شکافته شدن کامل گل‌آذین نر جهت اطمینان از رسیدگی آن شد. چرا که در اغلب موارد غلافهای نر بلافاصله بعد از شکافته‌شدن، تمامی گرده خود را در محیط منتشر می‌نمایند و امکان گردآوری گرده در این حالت تقریبا غیرممکن است. سلولهای غلافهای نر رسیده پس از برداشت، هنوز به شدت فعال بوده به عمل تنفس خود ادامه می‌دهند و انرژی حرارتی فراوانی را در درون اسپات تولید می‌نمایند. این در حالی است که ارتباط آوندی غلاف با نخل پدری قطع و امکان خروج گرمای فراوان حاصل از تنفس تقریبا از بین رفته است. لذا پس از قطع اسپات از گیاه پدری به مرور زمان دمای درون آن به شدت بالا رفته سلامت اجزای درون اسپات بویژه گلها و گرده‌ها و میزان قوه‌نامیه ‌آنها به خطر می‌ا‌فتد. به همین جهت یا باید برای خنک‌سازی اسپاتها آنها را به محیط خنک مانند یخچال یا در مجاورت کولر منتقل نمود و یا حداقل انتهای بریده شده اسپاتها را در درون آب خنک قرار داد. باید توجه نمود که در هر دو حالت نمی‌توان اسپاتها را برای مدت طولانی نگه داشت و هرچه سریعتر باید آنها را مورد استفاده قرار داد. جهت گرده‌افشانی همیشه توصیه بر استفاده از گرده تازه است اما با توجه به ظهور گل‌آذین‌های پایه‌های نر در زمان‌های مختلف به دلیل زودرس، میان‌رس و دیررس بودن ارقام نر و عدم تطابق زمانی گلدهی برخی ارقام نر با برخی ارقام ماده، جمع‌آوری گرده‌ها و نگه‌داری آنها در محیط مناسب تا زمان گلدهی ارقام ماده ضروری است.

روش استخراج دانه‌های گرده‌ و نحوه نگه‌داری آنها

    در اغلب موارد رسیدگی غلافهای نخل نر همزمان با ظهور گل‌آذینهای نخلهای ماده نیست. لذا جمع‌آوری اصولی گرده و نگهداری صحیح آن جهت استفاده در زمان مناسب کاملا ضروری است. در نخلستانهای تجاری نخلکاران پس از اطمینان از رسیدگی غلافهای نر، آنها را بریده و بلافاصله به جای خنکی منتقل می‌نمایند و بلافاصله پس از انتقال پوشش گل‌آذینها را شکاف داده گل‌آذین‌ها را از آن خارج می‌نمایند. گلها در گل‌آذین پایه نر معمولا به صورت کاملا فشرده و چسبیده به هم قرار دارند و در این حالت امکان رطوبت‌گیری آنها وجود ندارد و بایستی به سرعت خوشکهای گل‌آذین را از هم فاصله داد و امکان تهویه کلیه گلها را فراهم نمود. پس از عمل رطوبت‌گیری اولیه که معمولا در محیطی آفتابگیر و خشک انجام می‌شود به دو صورت با این غلافها برخورد می‌شود:

روش اول:

    در این روش گل‌آذین را به چندین قسمت که هر قسمت شامل 5-3 خوشک است تقسیم می‌نمایند و این بخشها را به صورت معکوس و در ارتفاعی حدود 5/1 متری در محیطی سایه و کاملا خشک آویزان می‌نمایند. پس از خشک شدن این خوشکها، می‌توان به مرور زمان از آنها در طول فصل گرده‌افشانی استفاده نمود. اما بایستی توجه داشت که با گذشت زمان از میزان قوه‌نامیه آنها به شدت کاسته می‌شود. البته اگر پس از خشک شدن خوشکها، آنها را در محیط یخچال نگهداری کنیم قوه‌نامیه گرده آنها برای مدت طولانی‌تری محفوظ خواهد ماند.

روش دوم:

در این روش اسپاتها را به بخشهای بزرگتری تقسیم می‌نمایند و این بخشها را به صورت معکوس و در فاصله کم از سطح زمین (حدود 5/0 متری) آویزان می‌نمایند. در زیر این غلافهای آویزان، کاغذهای خشک و تمیزی پهن می‌گردد و به تدریج نسبت به تکان دادن اسپاتهای معلق شده جهت ریزش گرده‌ها روی کاغذها اقدام می‌شود. گرده‌های ریزش کرده را باید مرتبا به هم زد تا به خوبی خشک شوند. محیط خشک کردن گرده‌ها باید نیم‌سایه، خشک و تمیز و تا حدودی گرم باشد. عمل خشک کردن بسته به شرایط محیطی و میزان رطوبت و دمای محیط خشک کردن، ممکن است از 2 تا 7 زوز به طول انجامد. هرچه مدت زمان خشک کردن گرده کوتاه‌تر گردد قوه نامیه آن محفوظ‌تر خواهد ماند. میزان رطوبت گرده در این حالت نباید بیش از 12٪ باشد. این گرده‌ها را پس از اطمینان از خشک شدن بایستی در محفظه‌های کاملا دربسته و در محیط یخچال (زیر 4+ درجه سانتی‌گراد) یا فریزر تا زمان گرده‌افشانی نگهداری نمود.    

روشهای متداول گرده‌افشانی

 جهت انتقال دانه گرده از گل نر به کلاله گل ماده  روشهای مختلفی به کار می‌رود که به مهمترین آنها پرداخته خواهد شد:

گرده‌افشانی دستی:

در این روش بلافاصله پس از ظهور گل‌آذینهای ماده یا حتی اندکی قبل از آن اقدام به عملیات گرده‌افشانی می‌شود. این روش نیز خود به چند نحو انجام می‌شود:

قراردادن خوشکهای گل‌آذین نر در گل‌آذین ماده:

این روش متداول‌ترین روش گرده‌افشانی در اغلب نخلستانهای کشور است. البته عمومیت آن دال بر بهینه بودن آن نیست و این روش دارای معایب فراوانی است که بعدا ذکر خواهد گردید. در این روش پس از رسیده شدن غلافهای نر و قطع آنها، بسته به اندازه گل‌آذین ماده معمولا تعداد 3-2 خوشک از گل‌آذین نر به صورت وارونه درون گل‌آذین ماده قرار داده می‌شوند. با توجه به اختلاف زمانی بین گلهای یک گل‌آذین برای آمادگی پذیرش گرده، خوشکهای نر باید به گونه‌ای محکم در درون خوشه‌های ماده جایگیر شوند تا تامین گرده را به مرور زمان برای گلهای خوشه تضمین نمایند. بستن خوشکها در بالای خوشه می‌تواند این منظور را بهتر تامین نامید. البته نخ مورد استفاده باید به گونه‌ای باشد که در اثر فشار خوشه به راحتی باز شود و سد راه رشد خوشه نگردد. توصیه شده است قبل از قرار دادن خوشکها درون گل‌آذین ماده، گرده آنها بالای سر گل‌آذین ماده تکانده شود تا شانس تلقیح افزایش یابد.     

معايب گرده‏افشاني سنتي:

نياز به كارگر ماهر و كمبود اين نوع كارگران، خطرات جاني ناشي از صعود و پر زحمت بودن اين روش، هزينه بالا، طولاني شدن طول دوره گرده‏افشاني در نخلستان، افزايش ميزان مصرف دانه گرده، عدم رسيدن هم‌زمان گل‏آذين نر و ماده، پائين بودن راندمان كار.

گرده‌افشانی با استفاده از پارچه ململ:

در اين روش دانه گرده خشک تهیه شده به روشی که قبلا توضیح داده شد به صورت خالص يا مخلوط با موادی مانند پودر تالك يا آرد سبوس گندم کاملا خرد شده درون پارچه‏هاي نازك (ململ و یا حتی جوراب توري زنانه ) قرار داده می‌شود و با استفاده از چوب صاف، سبک و دسته بلندی روي گل‏آذين ماده تكانده می‌شود. اين كار بايد حداقل دو مرتبه و به فاصله 3-2 روز از هم انجام شود تا درصد گلهاي تلقيح شده افزايش يابد. مزاياي اين روش عبارتند از:

عدم نياز به صعود از درختان بلند، سرعت و راندمان كار بالا، كاهش هزينه گرده‏افشاني، كاهش ميزان گرده مصرفي، عدم خطرات جاني جهت فرد گرده‏‎افشان و سهولت كار.

اين روش گرده‏افشاني حدواسط روش كاملاً سنتي و روش مكانيزه می‌باشد. در بعضي از مناطق خوزستان نخلكاران از اين روش استفاده می‌کنند.

گرده‏افشاني مكانيكي:

جهت گرده‏افشاني مكانيكي از دستگاه گرده‏افشان استفاده می‌کنند. دستگاه گرده‏افشان با ايجاد تغييرات جزئي بر روي سمپاش تلمبه‏اي پشتي استوانه ساده توليد شده است.

گرده‌افشانی با استفاده از دستگاه گرده افشان:

براي گرده‏افشاني نخل خرما با اين دستگاه از گرده خشك خالص يا مخلوط می‌توان استفاده نمود. بدین منظور مقدار گرده مورد نياز را درون مخزن گرده قرار می‌دهند و متناسب با ارتفاع درختان قطعات لوله گرده‏افشان را به هم متصل مي‏نمايند. با حركت در نخلستان و قرار دادن نوك لوله گرده‏افشان در ناحيه تاج درخت و محلي كه اسپات ماده قرار دارد و با فشردن دستگيره قطع و وصل جريان هوا اقدام به گرده‏افشاني می‌کنند. عمليات گرده‏افشاني نخلها حداقل دو مرتبه و بايد به فاصله 3-2 روز از هم تكرار گردد. از اين روش هم اكنون در برخي از نخلستانهاي تجاري شهرستان جيرفت و بم و كهنوج و برخي ديگر از نقاط كشور استفاده می‌شود. از نظر درصد تلقيح ميوه گرچه اين روش تفاوتي چنداني با روشهاي متداول سنتي ندارد اما داراي مزاياي عملیاتی به شرح زير است:

مزاياي گرده‏افشاني مكانيكي:

عدم نياز به صعود از درختان نخل خرما و سهولت عمليات گرده‏افشاني، كاهش هزينه گرده‏افشاني، عدم نياز به كارگر ماهر، كاهش ميزان گرده مصرفي (2/0 گرم به ازاء هر خوشه )، عدم خطر جاني جهت فرد گرده‏افشان.

معایب گرده‌افشان مکانیکی:

نیاز به حداقل یک نفر کمکی جهت امکان انجام عملیات، انسداد و گرفتگی لوله‌های انتقال گرده، سنگینی تلمبه هوای دستگاه گرده‌افشان، قیمت تمام شده بالا.

گرده‌افشانی الکتریکی:

جدید‌ترین روش گرده‌افشانی که براساس نتایج تحقیقاتی آن از عملکرد مشابهی با روش مکانیکی برخوردار است اما هزینه‌های اجرای آن بسیار کمتر و دارای سرعت عمل بسیار بالایی است. همچنین بسیاری از معایب گرده‌افشان مکانیکی را نیز ندارد. از جمله: سهولت انجام کار، امکان انجام کار توسط یک نفر و عدم نیاز به فرد کمکی، عدم انسداد لوله‌های انتقال گرده، سبکی و سادگی انجام کار با دستگاه، قیمت تمام شده بسیار پایین آن.

جدول 3: حداقل دانه گرده مصرفي به منظور به دست آوردن حداكثر محصول اقتصادي

[1]- Zygote

[2] - Plant growth regulators (PGR)

[3]- Partenocarpic Triplets Fruits

[4] - Xenia

[5] - Metaxenia